Valide Sultan’ In Kitapları: Bezm-I Âlem Valide Sultan Koleksiyonu

Tarihi verileri incelediğimizde, Osmanlı Devleti’nde, “en çok vakıf kuran Vâlide Sultan” sıfatıyla karşımıza önemli bir isim çıkmaktadır. Bu zât, Bezm-i Âlem Vâlide Sultan’dır. Arzu Terzi’nin ifade ettiği gibi, “Bezm-i Âlem Vâlide Sultan’ın hayatının en önemli özelliği, sadaka-i câriyeden biri olan vakıf kurma hususunda olduğu yarıştır”. Sultan, mektepler, camiler, hastaneler, çeşme ve sebiller yaptırmıştır. Yaptırdığı eserlerden birisi dönemin yeni anlayışına uygun olarak inşa edilen Dâru’l-Maarif Mektep ve Kütüphanesi’dir. Mektep ve kütüphane, Dâru’l-Fünûn’a talebe yetiştirmek maksadıyla kurulmuştur. Bezm-i Âlem Sultan, bu kütüphaneye hususi kitaplarını vakfetmiştir. Kitapların bir kısmı matbu eserlerden oluşmakla birlikte çoğunluğu el yazmasıdır. Vakfedilen bu kitapların sanatsal açıdan değeri yüksektir. Bu kütüphane din, tasavvuf, fenn-i edeb, lügat, tıp, havas, astroloji, divan, tarih, siyer gibi farklı alanlardan kitapların bir araya getirilmesiyle oluşturulmuştur. Sultan’ın vakfettiği kitapları bugün, Beyazıt Yazma Eserler Kütüphanesi’nde yer almaktadır. Bizim çalışma konumuzun ana teması, Sultan’ın Dâru’l-Maârif Mektebi’ne vakfettiği ve şu an Beyazıt Yazma Eserler’de bulunan kıymeti haiz kitapların sanatsal yönden incelenmesi olacaktır. Nitekim elinizdeki kitap, Bezm-i Âlem Vâlide Sultan’ın kitaplarının sanatsal yönden tasnîfinin ve tavsîfinin yapılmasını da içermektedir. Bezmialem Koleksiyonu’nda bulunan kitaplar konularına göre tasnîf edilerek incelenmiştir. Ardından, kitap sanatlarından olan tezhip, hat ve tasvir dallarında tavsîf edilmiştir. Bununla birlikte ilgili sanat dallarına uygun olarak muhtasar şekilde değerlendirilmesi yapılmıştır. Sultan’ın kütüphanesinde yer alan kitaplar, onun zihin dünyası ve entelektüel kişiliği hakkında bilgiler vermektedir. Nitekim bu araştırmada, Vâlide Sultan'ın zihin dünyası keşfedilecek ve onun kitap kültürü ortaya konmaya çalışılmıştır. Bu çalışma, kitapların sanatsal özelliklerini ortaya koymanın yanında Osmanlı Devleti’nde yaşamış bir Vâlide Sultan’ın entelektüel hayatını inşa etmek noktasında da önemli ipuçları vermiştir. Bir bakıma bu araştırma, kadınların gündelik ve entelektüel hayatta geri planda kaldığı yönünde ortaya atılan iddiaların aslının olmadığının bir kanıtıdır. Sonuç olarak, Bezm-i Âlem Vâlide Sultân asırlar boyunca ortaya koyduğu işler neticesinde hayırla yâd edilirken, tesis ettiği kütüphanesiyle de entelektüel bir isim olarak anılacaktır.