Tırnakçı-Zâde Mehmed Sa'id Zîver Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin)

Osmanlının son dönemlerinde sosyal ve kültürel hayatta meydana gelen değişimin yansımaları, belki de en çok edebiyat alanında görülmüş-tür. Özellikle XIX. yüzyılda devlet yönetimine yönelik reformlar, toplu-mun yenilik arzusu ve Türk insanında başlayan buhran bütün yönleriyle kendini edebiyat sahasında göstermiştir. Şark Garb bağlamında ortaya çıkan zihniyetteki ikilik bu yüzyılın edebî anlayışını şekillendiren en önemli husus olmuştur. Bu çerçeveden bakıldığında XIX. yüzyılın, divan şiiri geleneği devam ettirmek isteyenler ile bu değişikliğin farkına varıp eskiyi yeni ile ifade etmeye çalışanlar ve tamamen yönünü Garb’a çevirip yeniyi savunan şa-irlerin olduğu bir dönem olduğu söylenebilir. Tırnakçı zâde Mehmed Sa‘îd Zîver Bey, Osmanlının büyük ama bir o kadar da sancılı değişimler yaşadığı bu dönemde, divan şiiri geleneğini devam ettirmeye çalışan bir şair olarak karşımıza çıkar. Şair, Tırnakçı zâdeler sanıyla maruf bir ulemâ ailesinin içinde yetişmiş; İstanbul, Mısır ve Mekke gibi şehirlerde dönemin ünlü âlimlerinden ilim tahsil etmiştir. İlaveten dokuz yıl boyunca Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey’in konağında edebî ilimler konusunda ders almıştır. Aynı zamanda bir sahn ı semân müderrisi olan Zîver, ailesinin geçimini sağlamak amacıyla Karamürsel, Gebze, Bolu, Amasya Kastamonu, Halep, Manisa, Manastır, Selanik, Af-yonkarahisar ve Bursa gibi Osmanlı coğrafyasının birçok mekânında gö-rev yapmıştır. Şam’daki görevi esnasında çıkan ayaklanmada gösterdiği cesaret ve yararlılıklardan dolayı payitaht tarafından ödüllendirilmiş ve bu sayede talep ettiği vazifelere atanma fırsatı bulmuştur. Zîver Bey’in hayatı ile ilgili dönemin tezkire ve biyografi kitaplarında yeterince malumat bulunmaktadır. Ancak daha da önemlisi, özellikle devlet bürokrasisinde hizmette bulunduğu yıllara dair Sergüzeşt’ini yani hayatının hatırı sayılır bir bölümünü de kendisi kaleme almıştır. Zîver, dinî ve edebî ilimlere vukufiyetiyle tanınan bir isim olmasına karşın dönemin kaynaklarında ve edebiyat tarihimizde sanatıyla öne çı-kan isimlerden biri olamamıştır. Eserlerinde ve şiirlerinde kendini divan şiiri geleneğine bağlı bir şair olarak tavsif etmektedir. Dîvân’ı dışında ka-leme almış olduğu özellikle müsvedde niteliğindeki mecmualar, onun iyi şiir yazmaya gayret ettiğini göstermektedir. Çok sayıda kaleme aldığı ta-rih manzumeleri, şahsî duygularını terennüm ettiği arzuhâlleri, hikemî üslubu yansıtan şiirleri çağdaşı şairlerle ortak hususiyetlerinden bazıla-rıdır. Birtakım manzumelerinde ilgili şiiri kaleme alma sebebini yani bağlamı ifade etmesi, gazellerinin bir kısmında başlık kullanması, şuarâyı seleften Osmanlı ve Arap şairlerine tazminleri ve müşterek gazeli onun şiirlerinde dikkat çekici diğer hususlardır. 2009 yılında türünün bilinen tek örneği olan mensur şitaiyyesi üze-rine çalışırken İstanbul Üniversitesi Kütüphanesinde Dîvân’ına tesadüf etmemiz, ilgimizi Zîver’in sanatı üzerine teksif etmemize sebep oldu. Dîvân metni ortaya çıktıkça anlaşıldı ki Zîver, iyi bir şairden ziyade iyi bir nâzımdır. Edebî ilimlerdeki müktesabatı ve ilim tahsili, divan şiiri ge-leneğine hâkim olduğuna işaret etse de ne yazık ki bu bilgisini tam anla-mıyla şiirine yansıtamamıştır. O, Latifî’nin “şair oldur ki sözde mûcid ola” sözleriyle veciz bir şekilde ifade ettiği şairlik tabiatından mahrum, ancak eskilerin deyimiyle “erbâb ı ma‘ârif ve ashâb ı avârif” yani ilim ve ihsan sahibi bir şairdir. Zîver, XIX. yüzyıl divan şiiri geleneği içinde müstesna ve hatırlı bir yere sahip olmasa da düşürdüğü tarihleri, hikemî üslubuyla söylediği ba-zı şiirleri, samimî üslubu ve edebiyat bilgisiyle üzerinde çalışma yapıl-masını hak eden bir şairdir. Bu vesileyle hayatını, eserlerini ve edebî şah-siyetini ortaya koymak ve şiirlerini edebiyat âlemi ile buluşturmak gaye-siyle hazırladığımız çalışmamız, üç bölümden meydana gelmektedir: